Sözlük

Elektroakustik

Elektroakustik

Elektroakustik, elektrik dalgalarının sese dönüştürülmesi ya da sesin elektrik dalgalarına dönüştürülmesini araştıran bilim dalına verilen addır. Bu anlamda hoparlörler ve mikrofonlar ile ilgili tüm çalışmalar bu alana girmektedir. Elektrik ve mekanik dallarının her ikisince de çalışılan, disiplinler arası bir konudur.

Açık Alan (Free Field)

Açık Alan (Free Field)

Sınırları olmayan ya da sınırlarının yansıma yaratmayacak kadar uzak olduğu alan. Bir odanın sınırlarının çok yüksek derecede yutucu hale getirilmesi durumunda sanal bir açık alan yaratılabilmektedir. Bu odalara anekoik oda adı verilir.

Yankısız (Anekoik) Oda

Yankısız (Anekoik) Oda

Tüm duvarlarına yüksek miktarda ses yutucu uygulanarak duvar yansımalarının yok edildiği oda. Bu odalar açık alanın akustik özelliklerini, kapalı bir odanın ses yalıtım özellikleriyle birleştirerek pek çok ölçüm için ideal oda şartlarını sağlarlar.

Anekoik odalar belli bir kesim frekansına göre tasarlanıp, bu frekans altında anekoik şart sağlamazlar. Oda boyutları ve odadaki yutucular önceden tayin edilmiş olan kesim frekansı ve oda içerisine girecek test objesi boyutlarına göre belirlenir.

Oda duvarlarında yüksek verimlilikte yutum için kama şeklinde yutucular kullanılır. Kama boyutları, kesim frekansındaki dalgaboyunun en az 3’te biri uzunlukta seçilmektedir.

Anekoik Oda Ölçümü (Brüel&Kjaer)

Anekoik Oda Ölçümü (Brüel&Kjaer)

Hassasiyet (Sensitivity)

Hassasiyet (Sensitivity)

Hassasiyet bir hoparlörün üzerine aktarılan elektrik gücünü ne oranda sese çevirebildiğine dair bir ölçüdür. Çoğu zaman 1 Watt güç karşılığında 1 metre uzaktaki ses basınç seviyesi olarak verilir ve dBSPL@1m/1W  birimini alır. EN 60268-5 standardında tanımlanmıştır.

bkz: Hoparlör Hassasiyetinin Ölçümü

PMPO – Peak Music Power Output

PMPO – Peak Music Power Output

Bir amplinin anlık olarak verebildiği çıkış gücünü belirten uydurma birim. Tamamen ürün satışlarında büyük rakamlar gösterebilmek için oluşturulmuş olup hiçbir standartta tanımlanmamıştır. Üreticiler bu değeri kullanarak gerçek güç değerinden (DIN, AES standartları) en az 10 kat yüksek değerler sunmakta ve ürün pazarlamasında avantaj sağlamaktadır. Arka panelinde 100W güç tüketimine sahip olduğu yazan bir mini müzik setinin 1500W PMPO değerine sahip olması sıkça görülen bir durumdur.

Purely Mythical Power Output (Efsaneden İbaret Çıkış Gücü) adıyla da bilinir. (kaynak: RANE Audio)

Hoparlör Motoru

Hoparlör Motoru

Hoparlör motoru bir hoparlörde elektriği fiziksel kuvvete çeviren kısımdır. Çoğu hoparlörde bir mıknatıs ve hoparlör diyaframına bağlı bobin sargısından oluşur. Sargıdan akım geçmesi sonucu oluşan manyetik alan mıknatısın manyetik alanı ile etkileşerek kuvvet oluşması sağlanır. Voltaj ve akımın yönüne bağlı olarak kuvvet kontrol edilir.

Sabine Formülü

Sabine Formülü

Wallace Clement Sabine tarafından 19. yüzyılın sonlarında ortaya konmuş ve oda hacmi ve duvarlardaki malzemelerin ses yutum özelliklerine bağlı olarak odadaki çınlama süresini hesaplamaya yarayan formül.

 T=\frac{0.161\times V}{A}

 T= Yansışım süresi (saniye)

 V= Oda hacmi (m³)

 A= Toplam ses yutum alanı (Sabin)

Toplam ses yutum alanını elde etmek için her bir farklı tipteki ses yutucu malzemenin ses yutum oranı, o malzemenin odadaki alanı ile çarpılır. Bu şekilde, odadaki toplam ses yutumuna dair tek bir değer elde edilir.
 A = \sum_{i} \alpha_{i} s_{i}
 \alpha_{i}= i malzemesinin ses yutum oranı
 S_{i}= i malzemesinin oda duvarlarındaki toplam alanı (m²)

Kullanım Alanları

Sabine formülü oda içerisindeki ses enerjisinin homojen olarak dağılmış olduğunu (diffuse field) varsayar. Bu sebeple, formülün isabetli olabilmesi için oda içerisindeki ses yutucu malzemeler duvarlara homojen olarak yayılmış olmalıdır. Bunun yanında dinleme konumu ve ses kaynağının da duvarlardan uzakta ve sesin homojen olduğu bir alanda bulunması gerekmektedir. Bu gereksinimleri özetleyerek sabin formülünün kullanımının uygun olduğu hacimleri sıralayalım:

  • Uzun yansışım süresi bulunan mekanlar
  • Her üç yönde de yaklaşık boyuta sahip odalar
  • Ses yutucu malzemelerin duvarlarda homojen olarak dağılmış olduğu odalar
  • Ses kaynağının hacmi homojen olarak tahrik ettiği mekanlar

Buradan yola çıkarak Sabine formülünün yalnızca tavanda ses yutumuna sahip uzun bir ofis alanı için hiç uygun olmadığını söyleyebiliriz. Ancak az miktarda yutucu yüzeye sahip büyük bir konser salonu için Sabine formülü son derece isabetli sonuçlar verecektir. Bu sebeple de yüz yılı aşkın süredir değişiklik görmeden kullanılmaktadır.

Diffuse Field

Diffuse Field

Ses enerjisinin homojen olarak yayılmış olduğu varsayılan alan. Diffuse field hacim içerisinde enerji iletimi olmadığı ve her noktada eşit enerji olduğu varsayılır.

Pratikte diffuse field’ın gerçekleşmesi ancak çok ideal şartlar altında mümkündür. Ancak basitlik adına pek çok hesaplama (e.g. Sabine) oda içerisinde bu tür bir dağılımın olduğunu varsayar. Oda içerisindeki dağılım diffuse field’dan uzaklaştıkça ve homojenlik bozuldukça bu hesaplama yöntemlerindeki hata miktarı artar.

Crossover

Crossover

Bir hoparlör sisteminde farklı frekans aralıklarında çalışan hoparlör ünitelerine frekans bandını paylaştırmakla yükümlü devre.

Pasif Crossover

Pasif crossover’lar hoparlör kabini içerisinde bulunur ve pasif elektriksel filtrelerden oluşur. Basit bir çözüm oluştursalar da daha düşük lineeriteye sahiptirler ve tasarımları daha zordur. Bu tip filtreler, sürekli değişen hoparlör empedansından ve üzerilerinden geçen yüksek akımdan etkilenmekte ve frekans ve genliğe bağlı olarak karakter değiştirmektedirler. Hoparlör içine kolayca gizlenebildikleri ve ucuz oldukları için tercih edilirler.

Pasif Crossover Devresi

Aktif Crossover

Aktif crossover’lar, hoparlöre giden sinyali, sinyal henüz ampli tarafından yükseltilmemişken, ampli girişi öncesinde işleme alır. Bu şekilde yüksek akım bulunan hoparlör-ampli hattı üzerinde filtreleme yerine düşük akımlarda çalışan ampli öncesi sinyal hattında işlemler yapılır. Aktif filtreler çok daha geniş tasarım imkanları sunar ve ampli ile hoparlör arasında voltaj düşüşüne sebep olacak filtre elemanları kullanmadan direkt bağlantı yapılmasına imkan verir. Bu, özellikle alçak frekans hoparlörlerinde önemlidir.


Aktif Crossover Cihazı (Ön/Arka)

Aktif Dijital Crossover ve DSP’ler

Aktif crossover’lar analog elektronik devreler ile tasarlanabildiği gibi, dijital devreler kullanılarak da oluşturulabilir. Bu durumda crossover’a gelen giriş sinyali önce ADC’ler kullanılarak dijital domain’e geçirilir ve sinyal üzeindeki tüm işlemler dijital domain’de yapılır. Daha sonra işlenmiş sinyal tekrar DAC’ler kullanılarak analog sinyale dönüştürülür ve cihazdan çıkarak ampliye gönderilir.

Aktif crossover’lar ve DSP’ler son derece esnek kullanma imkanları sunmaktadır ve çoğu profesyonel uygulama için ilk tercihtir. Bu sistemlerin tek dezavantajı sinyale bir miktar gecikme katmaları ve iyi tasarlanmadıkları durumlarda sinyal kalitesinde azalmaya sebep olmalarıdır.

 

Dijital Crossover ve DSP (ön/arka)

RMS (Root Mean Square)

RMS (Root Mean Square)

Bir sinyalin ortalama gücünü ifade eden istatistiksel değer. Ses gibi sürekli olarak salınım yapan sinyallerde ortalama düzeyi ifade etmek için sıklıkla kullanılır.

RMS, anlık ses düzeylerinin karelerinin ortalamasının kökü alarak elde edilir. Bu şekilde genlikten ziyade güce bağlı bir ortalama elde edilir ve elde edilen değer sinyalin aritmetik ortalamasından farklı olarak tepelere daha yakın bir değer alır.

Seslendirmede dBu değeri elektrik sinyalinin RMS düzeyini belirtmek için kullanılır. 0dBu = 0.775 Volt RMS’e tekabül eder. +4dBu da 1.23 Volt RMS’e tekabül eder ve profesyonel seslendirme cihazları için referans değerdir. Çoğu cihaz bu düzeyde kullanım için optimize edilir.

Frekans

Frekans

Belli bir olayın birim zamandaki tekrar sayısı. Birim zamanın bir saniye seçilmesi durumunda Hz birimini alır.

bkz: Periyot ve Frekans

 

Spider

Spider

Hoparlör bobinini yerinde tutmaya ve titreşimini söndürmeye yarayan ve genellikle örgü kumaştan yapılan parça.

    

 

Xmax

Xmax

Hoparlör diyaframının içe ya da dışa doğru yapabileceği hareketin mm cinsinden ifadesi. Daha basit bir ifadeyle, hoparlörün ses oluşturmak için en fazla ne kadar hareket edebileceğinin ölçüsü.

Xmax değerinde kısıtlayıcı çoğu zaman hoparlör motor ya da süspansiyonunun limitleridir. Hoparlörün aşırı güç ile Xmax’ının ötesinde harekete zorlanması seste bozulmaya ve hoparlöre zarar gelmesine sebep olabilir.

14mm (çok yüksek) Xmax’a sahip bir subwoofer’ın teknik verilerini buradan inceleyebilirsiniz (Xmax, tabloda verilen “linear coil travel” değerinin yarısına eşit).

Xmax, hoparlörün toplam ses çıkışını belirleyen önemli bir parametredir. Xmax’in artması hareket ettirilebilen havanın ve dolayısıyla oluşturulabilen basınç farkının artmasını sağlar. Xmax her iki katına çıktığında hoparlörün üretebildiği ses basınç seviyesi 6 dB artar.

Surround

Surround

Diyaframı çevreleyen elastik malzeme. Bu malzeme diyaframın ileri geri hareketine izin verir ancak radyal hareketlerini engeller. Aynı zamanda hava sızdırmazlık görevi görmektedir. Çoğu yüksek kaliteli hoparlörde elastomer malzemeden yapılır.

    

Desibel (dB)

Desibel (dB)

Sayısal oranları logaritmasını alma yoluyla daha kısa bir şekilde ifade edebilmenin bir yolu.

örn: 1 milyon = 1000000 = 60dB, 100 milyar = 100000000000 = 110dB

İlk olarak telefon iletişiminde kullanıldığı için Graham Bell’e ithafen Bel adını almıştır. decibel, Bel’in 1/10 ile çarpılmış halidir ve kısaltması dB şeklindedir. Özel isimden gelme bir birim olduğu için Bel’in B’si büyük yazılır.

Seslendirmedeki kullanımı ile ilgili detaylı bilgi için bkz: Desibel

desi

desi

0,1 ya da “10 üzeri -1″e denk çarpan

örn: desimetre = 0,1 metre = 10 cm

bkz: SI Sistemi Önekleri

kilo

kilo

1000 ya da 10³ ‘e denk çarpan

örn: kilogram = 1000 gram, kilometre = 1000 metre

bkz: SI Sistemi Önekleri

Hoparlör Empedansı

Hoparlör Empedansı

Hoparlörün reaktif ve rezistif direncinin bileşkesi. Kabaca, hoparlörün üzerinde bulunan alternatif gerilimden ne kadar akım çektiğinin bir ölçüsü.

bkz: Empedans Nasıl Değerlendirilir?

Diyafram

Diyafram

Hoparlörün gücü havaya iletmekle sorumlu kısmı. Alçak frekans hoparlörlerinde içe dönük bir konik yüzey, yüksek frekans hoparlörlerinde de çoğu zaman dışa dönük bir küresel yüzey şeklindedir.

 Alçak Frekans Hoparlörü Diyaframı

Open Baffle

Open Baffle

Open baffle, hoparlör ünitelerinin monte edildiği ve çoğu hoparlör kabininde ön yüzeyi oluşturan panelin iki tarafının da açıkta ve aynı hacimde olduğu, dolayısıyla hoparlör ünitesinin arka tarafından yaydığı sesin hapsedilmediği hoparlör kabini tipidir. Alçak frekanslarda yönlülük sağladığı ve oda modlarını daha az tahrik ettiği için yüksek netlik sağlaması ve oldukça büyük bir ses sahnesi oluşturması öne çıkan özellikleridir. Bunun yanında dipol kaynağın özelliğinden beri alçak frekanslara doğru verimi hızla düşer. Bu sebeple bas sesleri verebilmesi için çok büyük ve özellikli hoparlörler gerektirir.

Jamo R907